काठमाडौं। भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले पुल, सडक र यातायात पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याएपछि नेपालमा नदीमाथिका पुलको डिजाइन र निर्माण प्रविधिबारे नयाँ बहस सुरु भएको छ। तीव्र बहावसँगै आएको पानी, ढुंगा, माटो र debris ले नदी किनारका पूर्वाधारमा पुर्‍याएको क्षतिपछि भविष्यमा यस्ता नदीमा कस्ता पुल निर्माण गर्ने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको हो।

यही बेला नेपालको पुल निर्माण क्षेत्रमा नयाँ प्रविधिका रूपमा निर्माण गरिएको राम्दीको Concrete Filled Steel Tube (CFST) Arch Bridge को Load Test सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ। परीक्षणको सफलतासँगै भोटेकोशीजस्ता तीव्र बहाव, गहिरा खोँच र जटिल भूगोल भएका नदीमा लामो span भएका तथा नदीको मुख्य बहाव क्षेत्रमा कम अवरोध सिर्जना गर्ने पुल प्रविधिबारे पनि प्राविधिक चर्चा बढेको छ।

यद्यपि, CFST Arch Bridge सबै ठाउँका लागि एउटै समाधान होइन। तर नदीको सक्रिय बहाव क्षेत्र, सम्भावित scour, debris flow, भूगर्भीय अवस्था र आवश्यक span को विस्तृत अध्ययनका आधारमा उपयुक्त स्थानमा यसलाई भविष्यका पुल निर्माणका सम्भावित विकल्पमध्ये एकका रूपमा हेर्न सकिने प्राविधिक आधार देखिन्छ।

भोटेकोशीको बाढीले देखाएको पूर्वाधार चुनौती

भोटेकोशी र त्रिशूली नदी प्रणालीमा आएको पछिल्लो बाढी सामान्य नदी बाढीभन्दा फरक प्रकृतिको अत्यधिक शक्तिशाली पानी, माटो, ढुंगा र debris सहितको प्रवाह थियो। यस्तो घटनाले पुलको superstructure मात्र होइन, foundation, approach road, river training structure तथा आसपासका सम्पूर्ण पूर्वाधारलाई प्रभावित गर्न सक्छ।

विशेषगरी नेपालका नदीमा पुलको foundation वरिपरि हुने scour अर्थात् पानीको तीव्र बहावले नदीको सतह तथा जग कटान हुनु पुल सुरक्षाका प्रमुख चुनौतीमध्ये एक हो। नेपालमा गरिएको प्राविधिक अध्ययनहरूले पनि scour बढ्दै जाँदा पुलका विभिन्न संरचनात्मक अवयवमा जोखिम बढ्न सक्ने देखाएका छन्।

त्यसैले भोटेकोशीजस्ता तीव्र बहाव, गहिरा खोँच र परिवर्तनशील नदी भएका क्षेत्रमा भविष्यको पुल डिजाइन गर्दा केवल पुललाई बलियो बनाउने विषय मात्र पर्याप्त हुँदैन।

नदीलाई पर्याप्त खुला passage दिने, सम्भव भएसम्म नदीभित्रका अवरोध कम गर्ने र foundation लाई असाधारण बहाव तथा scour को जोखिमअनुसार डिजाइन गर्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

यस्तो अवस्थामा Arch Bridge किन उपयोगी हुन सक्छ?

CFST Arch Bridge को एउटा महत्वपूर्ण विशेषता यसको arch action हो। उपयुक्त स्थलमा डिजाइन गर्दा नदीको बीचमा धेरै pier निर्माण नगरी नदीको एक किनारदेखि अर्को किनारसम्म लामो span पार गर्न सकिने सम्भावना हुन्छ।

यसले विशेष गरी भोटेकोशीजस्ता नदीमा एउटा सम्भावित फाइदा दिन सक्छ, नदीको मुख्य बहाव क्षेत्रमा पुलका धेरै स्तम्भ नराख्ने। नदीभित्र रहेका pier हरू अत्यधिक बाढी, debris impact र scour का कारण जोखिममा पर्न सक्छन्। त्यसैले पर्याप्त लामो span भएको पुलले नदीको सक्रिय बहाव क्षेत्रलाई बढी खुला राख्न सक्ने सम्भावना हुन्छ।

तर यो कुरा प्रत्येक नदी र प्रत्येक स्थानमा स्वतः लागू हुँदैन। पुलको span, नदीको चौडाइ, भूगर्भीय अवस्था, flood discharge, debris flow र पहुँचको अवस्थाअनुसार मात्र उपयुक्त डिजाइन छनोट गर्नुपर्छ।

CFST प्रविधिको प्राविधिक सम्भावना

CFST संरचनामा स्टिल ट्युब र त्यसभित्र भरिएको कंक्रिटले संयुक्त रूपमा संरचनात्मक काम गर्छन्। उपलब्ध प्राविधिक अध्ययनहरूले CFST Arch Bridge मा उच्च strength, stiffness तथा ductility जस्ता विशेषता हुन सक्ने उल्लेख गरेका छन्। नेपालकै सन्दर्भमा गरिएको एक अध्ययनले पनि CFST पुललाई आधुनिक पूर्वाधारको सम्भावित विकल्पका रूपमा विश्लेषण गरेको छ।

राम्दीको पुलको सफल Load Test ले नेपालमा यस्तो प्रविधिलाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्ने अनुभव प्रदान गरेको छ।

“यसको अर्थ भोटेकोशीमा भएका सबै क्षतिग्रस्त पुललाई CFST Arch Bridge ले प्रतिस्थापन गर्नुपर्छ भन्ने होइन। तर जहाँ लामो span आवश्यक छ, नदीको सक्रिय बहाव क्षेत्रमा pier कम राख्न आवश्यक छ र भूगोल arch bridge का लागि उपयुक्त छ, त्यस्ता स्थानमा CFST प्रविधिलाई सम्भावित विकल्पका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।”

‘पुल मात्र होइन, सम्पूर्ण नदी प्रणाली बुझ्नुपर्छ’

भोटेकोशीको पछिल्लो विपद्ले एउटा महत्वपूर्ण पाठ पनि दिएको छ—भविष्यको पुल निर्माण केवल structural design को विषय मात्र होइन।

पुल डिजाइन गर्दा निम्न पक्षलाई एकीकृत रूपमा हेर्न आवश्यक हुन्छ—

• सम्भावित अत्यधिक बाढीको स्तर
• नदीको भविष्यको channel परिवर्तन
• debris flow र ठूला ढुंगा–माटोको प्रभाव
• scour को सम्भावित गहिराइ
• पुलको span र waterway opening
• नदीभित्र pier राख्ने वा नराख्ने विकल्प
• approach road र पुलको दुवै किनारको सुरक्षा
• upstream र downstream मा नदीको परिवर्तनशील व्यवहार

नेपालमा पुलको foundation मा scour एउटा गम्भीर चुनौती भएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। त्यसैले भविष्यका पुललाई केवल विगतको औसत नदी बहावका आधारमा होइन, सम्भावित extreme event लाई समेत ध्यानमा राखेर डिजाइन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

राम्दीको अनुभवबाट भोटेकोशीका लागि पाठ

राम्दीको CFST Arch Bridge को सफल Load Test ले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ, नेपालमा नयाँ पुल प्रविधिको डिजाइन, निर्माण र परीक्षण गर्ने प्राविधिक क्षमता क्रमशः विस्तार हुँदैछ।

भोटेकोशीमा भएको हालको पूर्वाधार क्षतिपछि अब पुनर्निर्माण गर्दा पुरानै डिजाइनलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउने कि नयाँ जोखिम मूल्यांकनका आधारमा फरक प्रविधि अपनाउने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ।

कतिपय स्थानमा conventional bridge उपयुक्त हुन सक्छ। कतिपय स्थानमा long-span steel bridge उपयुक्त हुन सक्छ। कतिपय स्थानमा suspension वा अन्य प्रविधि आवश्यक पर्न सक्छ। र, भौगोलिक तथा प्राविधिक रूपमा उपयुक्त स्थानमा CFST Arch Bridge पनि एउटा सम्भावित विकल्प बन्न सक्छ।

 पुनर्निर्माणसँगै नयाँ डिजाइनमा पुलको सोच

भोटेकोशीको बाढीले नेपाललाई केवल भत्किएका पुल पुनःनिर्माण गर्ने चुनौती दिएको छैन। यसले भविष्यका पुल कस्ता हुनुपर्छन् भन्ने गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ।

राम्दीको CFST Arch Bridge को सफल परीक्षणलाई यही व्यापक सन्दर्भमा हेर्न सकिन्छ।

नयाँ प्रविधि अपनाउनु मात्र समाधान होइन। सही ठाउँमा सही प्रविधि छनोट गर्नु नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो।

भोटेकोशीजस्ता तीव्र बहाव र जटिल भूगोल भएका नदीमा भविष्यका पुल डिजाइन गर्दा नदीलाई पर्याप्त ठाउँ दिने, सम्भव भएसम्म सक्रिय बहाव क्षेत्रमा अवरोध कम गर्ने, scour र debris flow को जोखिमलाई ध्यानमा राख्ने तथा लामो span भएका उपयुक्त संरचनाको सम्भावना अध्ययन गर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

यही सन्दर्भमा CFST Arch Bridge जस्ता प्रविधिहरू नेपालको भविष्यको पुल निर्माणमा एउटा महत्वपूर्ण विकल्प बन्न सक्छन्त, र अन्तिम छनोट प्रत्येक स्थानको विस्तृत hydrological, geological, hydraulic र structural अध्ययनपछि मात्र हुनुपर्छ।

#CFSTArchBridge #BhoteKoshi #BridgeEngineering #FloodResilientInfrastructure #NepalInfrastructure