काठमाडौं। नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिले चालु आर्थिक वर्षको १० महिनामै उल्लेखनीय फड्को मारेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार २०८३ बैशाख मसान्तसम्म मुलुकको कुल विदेशी विनिमय सञ्चिति ३७ खर्ब ४ अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यो रकम गत आर्थिक वर्षको अन्त्यमा रहेको २६ खर्ब ७७ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँको तुलनामा ३८.३ प्रतिशतले बढी हो।
अमेरिकी डलरमा गणना गर्दा पनि विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ। २०८२ असार मसान्तमा १९ अर्ब ५० करोड अमेरिकी डलर रहेको सञ्चिति १० महिनाको अवधिमा बढेर २४ अर्ब १९ करोड डलर पुगेको छ, जुन २४ प्रतिशतको वृद्धि हो।
विदेशी मुद्रा सञ्चितिको ठूलो हिस्सा नेपाल राष्ट्र बैंकसँग रहेको छ। राष्ट्र बैंकमा रहेको सञ्चिति २४ खर्ब १४ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँबाट बढेर ३२ खर्ब ९८ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यसले मुलुकको बाह्य क्षेत्र मजबुत बन्दै गएको संकेत गरेको छ।
तर अर्थविद्हरूका अनुसार सञ्चितिमा भएको यो वृद्धि केवल सकारात्मक पक्ष मात्र होइन, अर्थतन्त्रको अर्को यथार्थ पनि हो। पछिल्ला वर्षहरूमा आयात घट्नु, वैदेशिक रोजगारबाट आउने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) बढ्नु, पर्यटन क्षेत्र क्रमशः पुनर्जीवित हुनु तथा विदेशी सहायता प्रवाहमा सुधार आउनुले सञ्चिति बढाउन सहयोग गरेको छ।
यद्यपि, विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढ्नुको अर्को कारण मुलुकभित्र उत्पादन र लगानी विस्तार हुन नसक्नु पनि रहेको विश्लेषण गरिन्छ। उद्योग, व्यापार र निर्माण क्षेत्रमा सुस्तता रहँदा आयात घटेको छ। आयात कम हुँदा विदेशी मुद्रा बाहिरिने दर घट्छ र सञ्चिति बढ्छ। यस अर्थमा सञ्चितिको वृद्धि अर्थतन्त्रको सक्रियता बढेको संकेत नभई माग र आर्थिक गतिविधि खुम्चिएको परिणाम पनि हुन सक्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार ३७ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको सञ्चितिले नेपाललाई बाह्य क्षेत्रको जोखिमबाट सुरक्षित बनाएको छ। अहिलेको सञ्चितिले मुलुकलाई लामो समयसम्म वस्तु तथा सेवा आयात गर्न सक्ने क्षमता दिएको छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरू र लगानीकर्तामाझ नेपालको साख बढाउन समेत मद्दत पुर्याउँछ।
तर उनीहरू चेतावनी दिन्छन्—विदेशी मुद्रा सञ्चिति मात्र बढ्दै जानु र त्यसको समानान्तर उत्पादन, रोजगारी, औद्योगिक विस्तार तथा निजी क्षेत्रको लगानी नबढ्नु दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ संकेत होइन। सञ्चितिलाई केवल बैंकको खातामा थन्क्याएर राख्नु भन्दा उत्पादनमूलक क्षेत्र, ऊर्जा, कृषि, पर्यटन र पूर्वाधार विकासमा परिचालन गर्न सकिए मात्र यसको वास्तविक लाभ अर्थतन्त्रले प्राप्त गर्न सक्छ।
अहिले नेपालको अर्थतन्त्र एक रोचक मोडमा उभिएको छ। एकातिर विदेशी मुद्रा सञ्चिति इतिहासकै उच्च स्तरमा पुगेको छ भने अर्कोतिर निजी क्षेत्र लगानी अभाव, उद्योगहरू न्यून क्षमतामा सञ्चालन र बजारमा मागको कमी जस्ता समस्यासँग जुधिरहेको छ।
यसर्थ, विदेशी मुद्रा सञ्चितिको यो रेकर्ड वृद्धि सरकार र राष्ट्र बैंकका लागि उपलब्धि भए पनि अबको मुख्य चुनौती उक्त वित्तीय बललाई आर्थिक गतिविधि, उत्पादन र रोजगारी सिर्जनामा कसरी रूपान्तरण गर्ने भन्नेमा केन्द्रित भएको छ।
