– कर्णराज कटवाल, ब्यवसायी, वैदेशिक रोजगार।
“रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्र धानेको अवस्थामा श्रमिक र वैदेशिक रोजगार व्यवसायीप्रति राज्यको दृष्टिकोणमा सुधार आवश्यक छ।”
नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगार आज अत्यन्त महत्वपूर्ण आधारको रूपमा स्थापित भएको छ। देशभित्र पर्याप्त रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुन नसक्दा लाखौँ नेपाली युवायुवती रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य भएका छन्। तर उनीहरूको यही श्रम, पसिना र समर्पणले आज नेपालको अर्थतन्त्रलाई स्थिर राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। वैदेशिक रोजगार केवल रोजगारीको विकल्प मात्र होइन, देशको आर्थिक संरचनासँग प्रत्यक्ष जोडिएको एउटा बलियो स्तम्भ बनिसकेको छ।
नेपाल सरकारका विभिन्न तथ्यांकहरूलाई आधार मान्दा करिब २० लाखको हाराहारीमा नेपाली श्रमिकहरू विश्वका विभिन्न देशहरूमा रोजगारीमा संलग्न रहेका छन्। खाडी मुलुकहरूदेखि लिएर मलेसिया, कोरिया, जापान तथा अन्य देशहरूमा नेपाली श्रमिकहरूले आफ्नो मेहनतद्वारा जीवनयापन गरिरहेका छन्। उनीहरूले विदेशमा कमाएको आम्दानीको ठूलो हिस्सा नियमित रूपमा स्वदेश पठाउने गरेका छन्, जसले नेपालको अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा भित्रिने रेमिट्यान्स निरन्तर बढ्दो क्रममा रहेको छ। गत आर्थिक वर्षमा मात्रै वैदेशिक रोजगारमा रहेका नेपालीहरूले करिब एक खर्ब सत्तरी अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रेमिट्यान्स स्वदेश पठाएका छन्। यो रकम नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिको प्रमुख स्रोत बनेको छ। रेमिट्यान्सले देशको व्यापार घाटा व्यवस्थापन गर्न, विदेशी मुद्रा सन्तुलन कायम राख्न तथा आर्थिक स्थिरता कायम गर्न उल्लेखनीय भूमिका खेलेको छ।
रेमिट्यान्सको प्रभाव केवल राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा मात्र सीमित छैन। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव लाखौँ नेपाली परिवारको जीवनस्तरमा देख्न सकिन्छ। गाउँघरका धेरै परिवारहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य, घर निर्माण, कृषि तथा साना व्यवसायहरूको सञ्चालनमा वैदेशिक रोजगारबाट आएको आम्दानीले ठूलो भूमिका खेलेको छ। कतिपय ग्रामीण क्षेत्रहरूमा त स्थानीय अर्थतन्त्र नै रेमिट्यान्समा आधारित भएको यथार्थ पनि देखिन्छ।
तर यति ठूलो योगदान हुँदाहुँदै पनि वैदेशिक रोजगारमा रहेका श्रमिकहरूले राज्यबाट अपेक्षित सम्मान पाएको अनुभूति गर्न सकेका छैनन् भन्ने गुनासो समय–समयमा उठ्ने गरेको छ। विदेशमा कठिन परिस्थितिमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूले स्वदेश फर्किँदा आफूलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गरिएको अनुभूति गर्न चाहन्छन्। तर व्यवहारमा कतिपय अवस्थामा उनीहरूले त्यस्तो अनुभव गर्न सकेका छैनन् भन्ने कुरा विभिन्न सन्दर्भहरूमा उठ्दै आएको छ।
विशेषगरी विदेशबाट छुट्टीमा स्वदेश फर्किने क्रममा विमानस्थलमा देखिने व्यवहारबारे पनि पटक–पटक प्रश्न उठ्ने गरेका छन्। नियम र कानुन लागू गर्नु आवश्यक कुरा हो, तर श्रमिकहरूको योगदानलाई सम्मानपूर्वक स्वीकार गर्ने वातावरण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। राष्ट्रको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेका श्रमिकहरूलाई सम्मानजनक व्यवहार गरिनु राज्यको दायित्व पनि हो।
यससँगै अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वैदेशिक रोजगार व्यवसायीहरूको भूमिका पनि हो। नेपाल सरकारबाट विधिवत इजाजतपत्र प्राप्त गरी सञ्चालन भएका वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संस्थाहरूले बेरोजगार युवायुवतीलाई विदेशमा रोजगारी दिलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्। कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्दै श्रमिकलाई सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा रोजगारीमा पठाउने कार्यमा यी संस्थाहरूको योगदान पनि कम महत्वपूर्ण छैन।
यद्यपि कतिपय अवस्थामा वैदेशिक रोजगार व्यवसायलाई नकारात्मक दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। अवश्य पनि यस क्षेत्रमा देखिएका समस्या र कमजोरीहरूलाई सुधार गर्नु आवश्यक छ, तर सम्पूर्ण क्षेत्रलाई नै नकारात्मक रूपमा चित्रण गर्नु उचित हुँदैन। वैदेशिक रोजगार व्यवसायी र श्रमिक दुवै देशको अर्थतन्त्रका साझेदार हुन् भन्ने यथार्थलाई स्वीकार गर्न आवश्यक छ।
आजको आवश्यकता भनेको वैदेशिक रोजगार क्षेत्रलाई अझ व्यवस्थित, पारदर्शी र मर्यादित बनाउनु हो। श्रमिकको अधिकारको संरक्षण, सुरक्षित वैदेशिक रोजगार, उचित नीतिगत सुधार तथा व्यवसायी र राज्यबीचको समन्वयले मात्र यो क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ बनाउन सक्छ। राज्यले श्रमिक र व्यवसायी दुवैको योगदानलाई सम्मानपूर्वक स्वीकार गर्दै उनीहरूको समस्यालाई संवेदनशीलताका साथ सम्बोधन गर्न आवश्यक छ।
अन्ततः, वैदेशिक रोजगारलाई केवल रोजगारीको बाध्यात्मक विकल्पको रूपमा मात्र हेर्ने समय अब समाप्त भइसकेको छ। यो क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा स्थापित भइसकेको छ। त्यसैले श्रमिक, व्यवसायी र राज्यबीच आपसी विश्वास, सम्मान र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न सकेमा वैदेशिक रोजगार क्षेत्र अझ सुदृढ, सुरक्षित र सम्मानजनक बन्न सक्नेछ।
हालैको जेन्जी आन्दोलनबाट देशमा आएको ठूलो परिवर्तनको यस समयमा, अब बन्ने सरकार र संघीय सदनले वैदेशिक रोजगारमा संलग्न श्रमिक तथा व्यवसायीको योगदानलाई सही रूपमा बुझ्दै उनीहरूलाई सम्मानपूर्वक हेर्ने र आवश्यक नीतिगत सुधार गर्नेछ भन्ने विश्वास लिएको छु।
