काठमाडौं । तिहारमा कुकुरलाई माला लगाएर पूजा गर्ने परम्परा छ। धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको दूत र इमानदार रक्षकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। तर, वर्षको एक दिन पूजा गरिने यही जनावर सडकमा वर्षभरि भोक, रोग, चोटपटक र दुर्व्यवहार सहन बाध्य छन्। कुकुर तिहारको यही सांस्कृतिक मान्यता र पशु कल्याणको व्यावहारिक अवस्थाबीचको अन्तरलाई कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्री गीता चौधरीले बहसको विषय बनाएकी छन्।

नेपालकी प्रथम महिला सबिना काफ्लेले आयोजना गरेको कुकुर तिहार विशेष कार्यक्रममा सहभागी हुँदै मन्त्री चौधरीले कुकुर तिहारलाई एक दिनको धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित नराखी वर्षभरि पशुप्रति करुणा, माया र जिम्मेवारी देखाउने संस्कृतिका रूपमा विकास गर्नुपर्ने बताइन्।

उनको भनाइले कुकुर तिहारको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वसँगै नेपालको पशु कल्याणसम्बन्धी नीति, कानुन र कार्यान्वयनको अवस्थालाई पनि जोडेको छ।

धार्मिक परम्परा र व्यावहारिक व्यवहारबीचको अन्तर

कुकुर तिहार नेपाली संस्कृतिमा मानव र पशुबीचको सम्बन्ध, निष्ठा, कृतज्ञता र सहअस्तित्वको प्रतीक हो। यस दिन कुकुरलाई माला लगाउने, टीका लगाउने र मीठो खानेकुरा दिने चलन छ।

तर, कुकुर तिहारमा देखिने सम्मान वर्षभरि कायम रहन्छ कि रहँदैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। सडकमा छाडिएका कुकुरको अवस्था, घाइते पशुको उपचार, खानपानको अभाव, पशुमाथि हुने दुर्व्यवहार र अव्यवस्थित पशुपालनले धार्मिक आस्था र सामाजिक व्यवहारबीचको दूरी देखाउँछन्।

मन्त्री चौधरीले वर्षको एक दिन माला लगाएर पूजा गर्ने तर बाँकी दिन भोक, रोग र दुर्व्यवहारमा बाँच्नुपर्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्ने बताएकी छन्। धार्मिक आस्थालाई करुणा र परम्परालाई जिम्मेवारीसँग जोड्नुपर्ने उनको धारणा छ।

पशु कल्याण र मानव स्वास्थ्यको सम्बन्ध

मन्त्री चौधरीले पशु कल्याणलाई मानव स्वास्थ्यसँग जोड्दै ‘एक स्वास्थ्य अवधारणा’ (One Health Approach) कार्यान्वयनमा जोड दिएकी छन्।

यो अवधारणाले मानव, पशु र वातावरणको स्वास्थ्य एकअर्कासँग अन्तरसम्बन्धित रहेको मान्यता राख्छ। विशेषगरी रेबिजजस्ता रोग नियन्त्रणका लागि पशुमा खोप, बन्ध्याकरण, उपचार र जिम्मेवार पशुपालन आवश्यक हुन्छ।

यसका लागि सरकार, स्थानीय तह र पशु कल्याणका क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थाबीच समन्वय हुनुपर्ने मन्त्रीको भनाइ छ।

नेपालमा सडक कुकुर व्यवस्थापनको विषय लामो समयदेखि चुनौतीका रूपमा रहँदै आएको छ। कतिपय स्थानमा कुकुरको संख्या नियन्त्रणका लागि गरिने प्रयास खोप र बन्ध्याकरणमा सीमित छन् भने उपचार, आश्रय र दीर्घकालीन व्यवस्थापनमा थप काम आवश्यक छ।

सडक कुकुर व्यवस्थापनलाई केवल जनावरको संख्या घटाउने विषयका रूपमा नभई रेबिज नियन्त्रण, सार्वजनिक स्वास्थ्य, पशु अधिकार र मानवीय व्यवहारसँग जोडेर अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ।

पशु संरक्षणको कानुनी आधार र कार्यान्वयनको चुनौती

मन्त्री चौधरीले नेपालमा पशु संरक्षणको ऐतिहासिक अभ्यास र कानुनी व्यवस्थाबारे पनि चर्चा गरेकी छन्।

उनका अनुसार वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनमा गाईवस्तुको संरक्षणसम्बन्धी व्यवस्था थियो। त्यस्तै, वि.सं. १९९४ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले पशुपतिनाथ गौशाला स्थापना गरेका थिए।

हाल नेपालको संविधान, मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ र पशु कल्याण निर्देशिका, २०७३ ले पशु संरक्षण तथा कल्याणका लागि कानुनी आधार प्रदान गरेका छन्।

तर, कानुनी व्यवस्था हुनु र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनु फरक विषय हुन्। पशुमाथि हुने क्रूरता नियन्त्रण, घाइते पशुको उद्धार, उपचार र आश्रय व्यवस्थापनमा अझै संस्थागत तथा व्यावहारिक चुनौती छन्।

सरकारले पशु कल्याणसम्बन्धी छुट्टै कानुन निर्माणका लागि विधेयकको मस्यौदा तयार गरी सरोकारवालाबाट सुझाव संकलन गरिरहेको मन्त्री चौधरीले जानकारी दिएकी छन्।

छुट्टै कानुन निर्माण भएमा पशु कल्याणका मापदण्ड, संरक्षणको दायित्व र कानुनी जवाफदेहितालाई थप स्पष्ट बनाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

पशु कल्याणका पाँच आधार

मन्त्री चौधरीले पशु कल्याणका पाँच आधारलाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्नेमा जोड दिएकी छन्। ती आधार हुन् :

१. भोक र तिर्खाबाट मुक्ति।

२. असहज वातावरणबाट मुक्ति।

३. पीडा, चोटपटक र रोगबाट मुक्ति।

४. स्वाभाविक व्यवहार अभिव्यक्त गर्न पाउने स्वतन्त्रता।

५. भय र तनावबाट मुक्ति।

यी आधारले पशुलाई खाना र आश्रय उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त नभई उनीहरूको शारीरिक तथा मानसिक अवस्थाको समेत ख्याल गर्नुपर्ने मान्यता स्थापित गर्छन्।

विशेषगरी सडकमा छाडिएका, घाइते तथा अपाङ्गता भएका गाईवस्तु र कुकुरको उद्धार, उपचार तथा आश्रय व्यवस्थापनमा सरकारसँगै गैरसरकारी संस्था र पशु कल्याणमा सक्रिय समुदायको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

कुकुर तिहारलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिने प्रस्ताव

मन्त्री चौधरीले कुकुर तिहारलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा चिनाउन नेपाली दूतावास, विदेशमा रहेका नेपाली समुदाय, पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने निकाय र अन्तर्राष्ट्रिय पशु कल्याणसम्बन्धी संस्थासँग सहकार्य गर्न सकिने बताएकी छन्।

यसबाट नेपालको मौलिक संस्कृति र सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुग्न सक्ने उनको भनाइ छ। तर, अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान विस्तार गर्दा पर्वको मौलिक सांस्कृतिक मर्म र त्यसले दिने व्यवहारगत सन्देश संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक रहेको उनले उल्लेख गरेकी छन्।

कुकुर तिहारलाई केवल सांस्कृतिक प्रदर्शन वा पर्यटन प्रवर्द्धनको माध्यम बनाउनुको सट्टा पशुप्रतिको सम्मान र जिम्मेवारीसँग जोड्न सकिए यसको सन्देश अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ।

अब पूजा मात्र होइन, संरक्षणको संस्कृति आवश्यक

कुकुर तिहारले मानिस र अन्य जीवजन्तुबीचको सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ। तर, त्यो सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न व्यक्तिगत जिम्मेवारीदेखि सरकारी नीति र स्थानीय तहको कार्यक्रमसम्म सुधार आवश्यक छ।

घरमा पालिएका पशुको उचित हेरचाह, सडकका जनावरको खोप तथा उपचार, जिम्मेवार पशुपालन, बन्ध्याकरण र पशुमाथिको क्रूरता नियन्त्रण यसका व्यावहारिक पक्ष हुन्।

मन्त्री चौधरीले उठाएको विषयको सार पनि यही हो—पशु कल्याण कुनै एक दिनको धार्मिक गतिविधि वा पर्व विशेषको विषय होइन, निरन्तर सामाजिक र सार्वजनिक जिम्मेवारी हो।

कुकुर तिहारको वास्तविक सन्देश माला र टीकामा मात्र होइन, वर्षभरि पशुलाई भोक, रोग, पीडा र दुर्व्यवहारबाट जोगाउने व्यवहारमा प्रतिबिम्बित हुनुुुपर्छ।