काठमाडौं । दशैंको किनमेलसँगै स्थानीय उत्पादनको स्वाद लिन, किसानका उपजलाई प्रोत्साहन गर्न र नेपाली मौलिक खाद्य संस्कृति तथा परम्परागत सीपको संरक्षणमा योगदान दिन चाहने उपभोक्ताका लागि काठमाडौंको बानेश्वरस्थित मौलिक भान्छाघरमा दशैं विशेष मौलिक मेला सुरु भएको छ। ‘स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन, किसानको सम्मान र मौलिकताको संरक्षण’ भन्ने नारासहित आयोजित मेलामा स्थानीय कृषि उपज, रैथाने खाद्यान्न, परम्परागत परिकार तथा स्वदेशी सामग्रीको प्रदर्शनी र बिक्री भइरहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय ग्रामीण महिला दिवस तथा बडादशैं २०८३ को अवसरमा आयोजना गरिएको मेला शुक्रबार सुरु भएको हो। मौलिक भान्छाघरको आयोजनामा नेपाल कृषि सहकारी केन्द्रीय संघ लिमिटेड र राष्ट्रिय कृषक समूह महासंघ, नेपालको सहकार्यमा सञ्चालन भइरहेको दुईदिने मेला शनिबारसम्म चल्नेछ।
दशैंलाई उपभोग र किनमेलको पर्वमा मात्र सीमित नराखी स्थानीय किसान, ग्रामीण महिला, साना उत्पादक तथा परम्परागत सीपमा आधारित उद्यमलाई बजारसँग जोड्ने उद्देश्यले मेला आयोजना गरिएको आयोजकले जनाएको छ। मेलामा किसानले उत्पादन गरेका वस्तु, स्थानीय खाद्य सामग्री र रैथाने परिकारलाई एउटै स्थानमा उपलब्ध गराएर उत्पादक र उपभोक्ताबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास गरिएको छ।
किसानका उत्पादनदेखि दशैंका लागि आवश्यक सामग्रीसम्म
मेलामा च्याङ्ग्रा, खसी, स्थानीय कुखुरा, मौसमी तरकारी तथा फलफूल, मसलाजन्य सामग्री, कोदो, फापर, जौ, गहुँ र चामललगायत खाद्यान्न प्रदर्शनी तथा बिक्रीका लागि राखिएका छन्। त्यसैगरी ढाका र अल्लोबाट बनेका कपडासहित स्थानीय सीप र उत्पादनमा आधारित सामग्रीले पनि मेलामा स्थान पाएका छन्।
शुक्रबारको मेलामा खसी तथा च्याङ्ग्राको मासु, ताजा फलफूल तथा तरकारी र मसलाजन्य सामग्री उपभोक्ताका आकर्षण बनेका थिए। दशैंमा मासु तथा खाद्य सामग्रीको माग बढ्ने भएकाले स्थानीय उत्पादनलाई उपभोक्तासम्म पुर्याउने अवसरका रूपमा मेलालाई लिइएको छ।
शनिबार पनि बिहान ७ बजेदेखि दिउँसो १२ बजेसम्म मेला सञ्चालन हुने आयोजकले जनाएको छ। शनिबारको मेलामा च्याङ्ग्रा, स्थानीय खसी, भेडा र स्थानीय कुखुरा सिङ्गो तथा मासुका रूपमा उपलब्ध हुनेछन्। दशैंमा घरपरिवार तथा आफन्तसँगको जमघटमा प्रयोग हुने परम्परागत खाद्य सामग्री र परिकारसमेत मेलामा राखिनेछन्।
सेलरोटी, मासु चिउरा, पकुवा, खिर–बाबरलगायत परिकारले नेपाली खानपानको मौलिकता झल्काउनेछन्। यसले उपभोक्तालाई दैनिक बजारमा सहजै नपाइने रैथाने स्वाद चाख्ने तथा घरपरिवारका लागि खरिद गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।
सातै प्रदेशका रैथाने स्वाद एउटै छानामुनि
मेलाको अर्को विशेषता सातै प्रदेशका रैथाने स्वाद र स्थानीय उत्पादनलाई एउटै स्थानमा उपलब्ध गराउने प्रयास हो। विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रको हावापानी, कृषि प्रणाली, परम्परा र संस्कृतिअनुसार विकसित खाद्य सामग्रीले नेपाली खानपानको विविधता प्रतिनिधित्व गर्छन्।
मेलामा जुम्ली सिमी, भिरमौरीको मह, मौसमी तरकारी तथा फलफूल, तोरीको तेल, सखर, लप्सी र जुम्लाको स्याउलगायत सामग्री खरिद गर्न सकिनेछ। ढाका तथा अल्लोका कपडासमेत बिक्रीमा राखिएका छन्।
यी उत्पादन केवल खाद्य सामग्री वा उपभोग्य वस्तु मात्र होइनन्, स्थानीय किसानको श्रम, परम्परागत ज्ञान र क्षेत्रगत पहिचानसँग पनि जोडिएका छन्। यस्ता उत्पादनको बजार विस्तार हुन सके किसानले आफ्नो उपज बिक्री गर्ने थप अवसर पाउनेछन् भने उपभोक्ताले स्थानीय तथा रैथाने वस्तिको उपभोग गर्न सक्नेछन्।
विशेषगरी कोदो, फापर, जौ र स्थानीय सिमी जस्ता परम्परागत खाद्यान्नले विविधतायुक्त खाद्य प्रणालीको महत्त्व उजागर गर्छन्। आधुनिक बजारमा सीमित उत्पादनको प्रयोग बढिरहेका बेला यस्ता खाद्यान्नलाई पुनः उपभोगको अभ्यासमा ल्याउनु स्थानीय कृषि उत्पादनको संरक्षणसँग पनि सम्बन्धित छ।
महिला किसान र ग्रामीण उद्यमलाई बजारसँग जोड्ने प्रयास
अन्तर्राष्ट्रिय ग्रामीण महिला दिवसको अवसर पारेर मेला आयोजना गरिनुले महिला किसानको योगदान र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा उनीहरूको भूमिकालाई उजागर गर्ने सन्देशसमेत दिएको छ।
नेपालको कृषि क्षेत्रमा महिला किसानको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहे पनि उत्पादनको बजारीकरण, उचित मूल्य, प्रविधिमा पहुँच र व्यावसायिक अवसर प्राप्त गर्ने विषय चुनौतीपूर्ण रहँदै आएका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा उत्पादित कृषि उपज
तथा परम्परागत सीपबाट तयार गरिएका सामग्रीले बजारमा स्थान पाउँदा महिला किसान र साना उत्पादकका लागि आयआर्जनका थप अवसर सिर्जना हुन सक्छन्।
मौलिक मेला यस्ता उत्पादनलाई सहरी उपभोक्तासम्म पुर्याउने माध्यम बन्न सक्छ। उत्पादक र उपभोक्ताबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क स्थापित हुँदा स्थानीय वस्तुको पहिचान बढाउन, उपभोक्ताको रुचि बुझ्न र उत्पादनको बजार सम्भावना पहिचान गर्नसमेत सहयोग पुग्न सक्छ।
यद्यपि, यस्ता मेलाको प्रभावकारिता एक वा दुई दिनको बिक्रीमा मात्र निर्भर हुँदैन। किसानले नियमित बजार पाउने व्यवस्था, उत्पादनको गुणस्तर, उचित मूल्य, भण्डारण र ढुवानीको सुविधा तथा उपभोक्ताको निरन्तर मागसँग जोड्न सके मात्र यस्ता प्रयासको दीर्घकालीन प्रभाव देखिन सक्छ।
मौलिकता संरक्षणसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रको प्रवर्द्धन
नेपाली समाजमा दशैं नयाँ लुगा, खाद्य सामग्री, मासुजन्य परिकार र पारिवारिक भेटघाटसँग जोडिएको पर्व हो। यही अवसरमा स्थानीय कृषि उपज, रैथाने खाद्यान्न र स्वदेशी सामग्रीको प्रवर्द्धन गर्न सकिए पर्वसँग जोडिएको खर्चको केही हिस्सा स्थानीय उत्पादकसम्म पुर्याउन सकिन्छ।
स्थानीय उत्पादनको प्रयोग बढ्दा किसानले बजार पाउने सम्भावना बढ्छ भने उपभोक्ताले उत्पादनको स्रोत र विशेषताबारे जानकारी लिने अवसर पनि प्राप्त गर्छन्। परम्परागत खाद्य सामग्री र सीपमा आधारित वस्तुको बिक्रीले स्थानीय ज्ञान तथा सांस्कृतिक पहिचानको निरन्तरतामा समेत सहयोग पुर्याउन सक्छ।
तर स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धनलाई प्रभावकारी बनाउन आकर्षक प्रदर्शनी र बिक्रीसँगै उत्पादनको गुणस्तर, मूल्यमा पारदर्शिता, स्वच्छता र उपभोक्ताको विश्वास कायम गर्नु आवश्यक हुन्छ। किसान तथा साना उत्पादकले नियमित रूपमा बजारमा पहुँच पाउने वातावरण निर्माण गर्न सके यस्ता मेलाले दीर्घकालीन आर्थिक लाभ दिन सक्छन्।
मौलिक भान्छाघरमा आयोजित दशैं विशेष मौलिक मेला स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने, किसानको श्रमलाई सम्मान गर्ने र नेपाली रैथाने स्वादलाई उपभोक्तासँग जोड्ने प्रयासका रूपमा देखिएको छ। दशैंको किनमेललाई स्थानीय कृषि उत्पादन र स्वदेशी सामग्रीको प्रवर्द्धनसँग जोड्ने यस्तो पहलले ग्रामीण उत्पादक र सहरी बजारबीचको सम्बन्ध विस्तार गर्न सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
