चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको चर्चित जंगली भाले हात्ती ‘रोनाल्डो’ अब रहेन।

करिब ५३ वर्षको रोनाल्डोको करेन्ट लागेर मृत्यु भएको पुष्टि भएपछि चितवनको वन्यजन्तु संरक्षण र मानवीय पूर्वाधार व्यवस्थापनमाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ। बिसहजारी ताल नजिकै कुमाल ताल क्षेत्रमा नेपाली सेनाको ब्यारेकतर्फ लगिएको विद्युत् तारसँग सम्पर्कमा आएपछि रोनाल्डोको मृत्यु भएको र उसको मुख तथा जिब्रोमा जलनका चोट देखिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारीका अनुसार उक्त विद्युत् तार ब्यारेकमा विद्युत् आपूर्ति गर्न जडान गरिएको थियो। घटनासम्बन्धी सार्वजनिक विवरणमा तार जमिनबाट करिब १७ फिट माथि रहेको उल्लेख छ। रोनाल्डो तारको सम्पर्कमा कसरी पुग्यो, तारको जडान तथा सुरक्षा व्यवस्था कस्तो थियो र घटनामा प्राविधिक लापरवाही भएको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्नको विस्तृत जवाफ भने अनुसन्धानबाटै स्पष्ट हुनुपर्नेछ।

यो एउटा हात्तीको मृत्युमा सीमित प्रश्न होइन

रोनाल्डो सामान्य जंगली हात्ती थिएन। करिब २४ वर्षदेखि चितवनमा देखिँदै आएको उनी खोरसोर हात्ती प्रजनन तथा तालिम केन्द्रका लागि महत्वपूर्ण भाले हात्ती थिए। केन्द्रका अनुसार रोनाल्डोबाट ३३ वटा छावा जन्मिएका थिए।

तर संरक्षणको दृष्टिले उनको महत्व प्रजननमा योगदान पुर्‍याउनुमा मात्र सीमित थिएन। जंगली हात्तीको बासस्थान, आवागमन र मानवीय संरचनाबीचको सम्बन्ध बुझ्न रोनाल्डोजस्ता हात्तीको गतिविधि महत्वपूर्ण हुन्छ।

यदि वन्यजन्तुको आवतजावत हुने क्षेत्रमा जडान गरिएको विद्युत् संरचना नै उनीहरूको मृत्युको कारण बन्छ भने, प्रश्न एउटा तार वा एउटा पोलको मात्र होइन—त्यस्तो संरचना निर्माण र सञ्चालन गर्दा वन्यजन्तुको सुरक्षालाई कति प्राथमिकता दिइयो भन्ने हो।

नेपालको हात्ती संरक्षण कार्ययोजना २०२५–२०३५ ले पनि हात्तीको संरक्षणमा बासस्थान विनाश, आवागमन मार्गको खण्डीकरण र वन्यजन्तुको सुरक्षालाई ध्यान नदिई निर्माण गरिने पूर्वाधारलाई प्रमुख चुनौतीका रूपमा उल्लेख गरेको छ। कार्ययोजनाले हात्तीका महत्वपूर्ण आवागमन मार्ग तथा वन क्षेत्र सुरक्षित राख्न र विभिन्न निकायबीच समन्वय बलियो बनाउनुपर्नेमा जोड दिएको छ।

यसको अर्थ हरेक विद्युत् तार वन्यजन्तुका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ भन्ने होइन। तर वन्यजन्तुको आवतजावत हुने क्षेत्रमा जडान गरिने संरचनाको जोखिम मूल्याङ्कन, सुरक्षित डिजाइन, नियमित निरीक्षण र आवश्यक सुधार संरक्षण व्यवस्थापनकै हिस्सा हुनुपर्छ।

चितवनमा विद्युतीय जोखिम नयाँ विषय होइन

रोनाल्डोको मृत्युले चितवनमा विद्युतीय संरचनाबाट वन्यजन्तुमा पर्न सक्ने जोखिमबारे नयाँ बहस सुरु गरेको छ। तर यसअघि पनि विद्युतीय करेन्टका कारण गैंडा तथा अन्य वन्यजन्तु मरेका घटनाले यो विषयलाई गम्भीर बनाइसकेका छन्।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको अभिलेख उद्धृत गर्दै द काठमाडौँ पोस्टले सन् २०१५–१६ देखि २०२२–२३ सम्म २०४ वटा गैंडा मरेका घटनामध्ये सातवटा करेन्टका कारण भएको जनाएको छ। तीमध्ये केही घटना बाली जोगाउन राखिएका अनधिकृत विद्युतीय तारबारसँग सम्बन्धित थिए।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छ। बाली जोगाउन अनधिकृत रूपमा विद्युतीय तारबार लगाउनु र कुनै संस्थाले आफ्नो प्रयोजनका लागि विद्युत् लाइन जडान गर्नु एउटै प्रकृतिको कार्य होइन। त्यसैले रोनाल्डोको घटनामा पनि विद्युत् संरचना कानुनी रूपमा जडान गरिएको थियो कि थिएन, स्वीकृत प्राविधिक मापदण्ड पालना भएको थियो कि थिएन, वन्यजन्तुको जोखिम मूल्याङ्कन गरिएको थियो कि थिएन र नियमित सुरक्षा निरीक्षण भएको थियो कि थिएन भन्ने छुट्टाछुट्टै विषयमा अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।

यही तथ्यगत परीक्षणले घटनालाई भावनात्मक प्रतिक्रियाबाट संस्थागत जवाफदेहितातर्फ लैजान सक्छ।

संरक्षणको अर्थ बासस्थान जोगाउनु मात्र होइन

नेपालमा हात्ती संरक्षणका लागि बासस्थान, जैविक मार्ग, मानव–हात्ती द्वन्द्व न्यूनीकरण र चोरी–शिकार नियन्त्रणमा जोड दिइँदै आएको छ। तर संरक्षण क्षेत्रमा सडक, विद्युत् लाइन, तारबार र अन्य पूर्वाधार विस्तार भइरहँदा तिनले वन्यजन्तुको आवतजावतमा पार्ने प्रभावलाई पनि समान महत्व दिनुपर्ने हुन्छ।

हात्ती संरक्षण कार्ययोजनाले नै वन्यजन्तुको महत्व र सुरक्षालाई पर्याप्त ध्यान नदिई निर्माण गरिने रेखीय पूर्वाधारलाई चुनौती मानेको छ। यसले संरक्षण र विकासबीचको सम्बन्धलाई नीतिगत रूपमा स्वीकार गरिएको देखाउँछ।

त्यसैले अबको प्रश्न ‘विकास गर्ने कि वन्यजन्तु जोगाउने?’ भन्ने सरल द्वन्द्व होइन। प्रश्न यो हो—

विकासका संरचना निर्माण गर्दा वन्यजन्तुको सुरक्षालाई अनिवार्य प्राविधिक र व्यवस्थापकीय मापदण्डमा कसरी समेट्ने?

यसका लागि वन्यजन्तुको आवतजावत हुने क्षेत्रमा रहेका विद्युत् संरचनाको अभिलेख तयार गर्ने, जोखिमयुक्त संरचनाको पहिचान गर्ने, प्राविधिक निरीक्षण गर्ने र आवश्यक स्थानमा सुरक्षित विकल्प अपनाउने विषयमा सम्बन्धित निकायबीच समन्वय आवश्यक देखिन्छ।

रोनाल्डोको मृत्युबाट उठ्नुपर्ने प्रश्न

रोनाल्डोको मृत्युमा कसैको प्रत्यक्ष गल्ती वा लापरवाही भएको हो कि होइन भन्ने कुरा अनुसन्धानबाट प्रमाणित हुनुपर्छ। अनुसन्धानअघि दोषी तोक्नु उचित हुँदैन। तर अनुसन्धानको निष्कर्ष नआएसम्म संस्थागत प्रश्न उठाउन पनि रोक लगाउन मिल्दैन।

घटनापछि कम्तीमा यी प्रश्नको जवाफ खोजिनुपर्छ—

• वन्यजन्तुको आवतजावत हुने क्षेत्रमा विद्युत् तार जडान गर्दा जोखिम मूल्याङ्कन गरिएको थियो?
• तारको उचाइ, संरचना र जडान विधि वन्यजन्तुको सुरक्षाका दृष्टिले पर्याप्त थियो?
• विद्युत् लाइनको नियमित निरीक्षण र मर्मत कसले गर्ने जिम्मेवारी पाएको थियो?
• यस्ता संरचनाबाट वन्यजन्तुलाई हुन सक्ने जोखिम पहिचान गर्ने र सुधार गर्ने संस्थागत संयन्त्र छ?
• भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन सम्बन्धित निकायले के सुधार गर्ने योजना बनाएका छन्?

यी प्रश्नको जवाफले रोनाल्डोको मृत्युको जिम्मेवारी मात्र होइन, चितवनको संरक्षण व्यवस्थाको वास्तविक अवस्था पनि देखाउन सक्छ।

एउटा जीवन गुमेपछि पनि सुधार सम्भव छ

रोनाल्डोको मृत्युले संरक्षणकर्मी, स्थानीय समुदाय र वन्यजन्तुप्रेमीलाई दुःखी बनाएको छ। तर संरक्षणको बहसलाई केवल शोक र दोषारोपणमा सीमित राख्दा त्यसबाट आवश्यक सुधारको बाटो निस्कँदैन।

मानव–हात्ती द्वन्द्वका कारण हात्तीप्रति स्थानीय समुदायमा डर र असन्तुष्टि हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, हात्तीको बासस्थानमा मानवीय गतिविधि र पूर्वाधार विस्तारले थप जोखिम सिर्जना गर्न सक्छ। यी दुवै पक्षलाई तथ्यका आधारमा सम्बोधन नगरी दीर्घकालीन सहअस्तित्व सम्भव हुँदैन।

वन्यजन्तु संरक्षण भनेको केवल जंगलको क्षेत्रफल जोगाउनु वा गस्ती बढाउनु होइन। वन्यजन्तुको आवतजावत हुने भूभागमा हाम्रो पूर्वाधार कति सुरक्षित छ भन्ने प्रश्नको जवाफ दिनु पनि संरक्षणकै जिम्मेवारी हो।

रोनाल्डोको मृत्युबाट कसलाई दोष दिने भन्ने बहस आवश्यक अनुसन्धानपछि हुन सक्छ। तर अहिले नै एउटा प्रश्न उठाउन सकिन्छ—

वन्यजन्तुको घरभित्र हामीले बनाएका संरचनाहरू उनीहरूका लागि सुरक्षित छन् भन्ने सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी कसको हो?

एउटा हात्ती गुमिसकेपछि त्यसको जीवन फर्काउन सकिँदैन। तर घटनाबाट सिकेर अर्को हात्तीको जीवन बचाउन सकिन्छ।

त्यसैले रोनाल्डोको मृत्यु केवल एउटा दुःखद घटना बनेर नरहोस्। यो चितवनमा वन्यजन्तु संरक्षण, पूर्वाधार विकास र वातावरणीय जवाफदेहिताको पुनःसमीक्षाको आधार बनोस्।

जंगल उनीहरूको बासस्थान हो। हामीले त्यहाँ बनाउने हरेक संरचनाले उनीहरूको जीवनमा जोखिम थप्छ कि सुरक्षा—यसको जवाफ अब प्रमाण र जिम्मेवारीका आधारमा खोजिनुपर्छ।

रोनाल्डोको मृत्युमा भावनात्मक शोक स्वाभाविक छ, तर वातावरणीय प्रश्नको बलियो आधार भनेको ‘मानवीय संरचनाबाट वन्यजन्तुमा परेको जोखिम पहिचान, रोकथाम र त्यसको संस्थागत जिम्मेवारी’ हो।