चितवन। सौराहा–खोरसोर क्षेत्रको परिचित जंगली भाले हात्ती ‘रोनाल्डो’ मृत भेटिएपछि वन्यजन्तुको आवतजावत हुने क्षेत्रमा राखिएका विद्युत् संरचनाको सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।

५३ वर्षीय रोनाल्डो शनिबार बिहान चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जअन्तर्गत बरन्डाभार वनको विषहजारी पोस्ट नजिक मृत अवस्थामा भेटिएका हुन्। घटनास्थलमा विद्युत्को पोल ढलेको अवस्थामा भेटिएकाले करेन्ट लागेर हात्तीको मृत्यु भएको हुन सक्ने प्रारम्भिक आशंका गरिएको छ। यद्यपि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जले मृत्युको कारण अहिलेसम्म पुष्टि गरेको छैन। परीक्षण तथा अनुसन्धानपछि मात्रै वास्तविक कारण सार्वजनिक गरिने निकुञ्जको भनाइ छ।

यदि अनुसन्धानबाट करेन्ट नै मृत्युको कारण पुष्टि भयो भने यो एउटा हात्तीको मृत्युमा सीमित प्रश्न रहने छैन। वन्यजन्तुको नियमित आवतजावत हुने क्षेत्रमै विद्युत् संरचना कति सुरक्षित बनाइएको छ, जोखिम पहिचान र न्यूनीकरणका लागि सम्बन्धित निकायले के तयारी गरेका थिए र यस्ता संरचनाको नियमित अनुगमन हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नसमेत उठ्नेछ।

‘ज्वाइँ राजा’देखि त्रासको प्रतीकसम्म

सन् २००२ को विश्वकपमा ब्राजिलका स्टार फुटबल खेलाडी रोनाल्डो चर्चामा रहेका बेला उनको फूर्तिलो चाल र दौडसँग तुलना गर्दै हात्तीसारका कर्मचारीले यो जंगली भाले हात्तीको नाम ‘रोनाल्डो’ राखेका थिए।

त्यसयता दुई दशकभन्दा बढी समय रोनाल्डो सौराहा–खोरसोर क्षेत्रको परिचित पात्र बने। खोरसोर हात्ती प्रजनन तथा तालिम केन्द्रका लागि उनको भूमिका झन् महत्वपूर्ण थियो। केन्द्रका अनुसार रोनाल्डोबाट ३३ वटा हात्तीका छावा जन्मिएका थिए। प्राकृतिक प्रजननमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका कारण स्थानीयले उनलाई मायाले ‘ज्वाइँ राजा’ समेत भन्ने गरेका थिए।

तर रोनाल्डोको परिचय यतिमै सीमित थिएन।

मानव–हात्ती द्वन्द्वमा उनको नाम पटकपटक जोडियो। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका अनुसार उनको आक्रमणमा परी करिब १५ जनाले ज्यान गुमाएका थिए। बस्तीमा पस्ने, घर भत्काउने र अन्नबालीमा क्षति पुर्‍याउने घटनाका कारण कतिपय स्थानीयका लागि रोनाल्डो माया र आकर्षणको पात्र मात्र नभई डर र त्रासको कारण समेत बनेका थिए।

मृत्युले छाडेको ठूलो प्रश्न

रोनाल्डोको मृत्युको वास्तविक कारण परीक्षणबाट खुल्नेछ। तर घटनास्थलमा विद्युत् पोल ढलेको भेटिनुले मानव निर्मित पूर्वाधार र वन्यजन्तु संरक्षणबीचको समन्वयमाथि प्रश्न उठाएको छ।

वन्यजन्तुको बासस्थान र आवतजावत हुने क्षेत्रमा विद्युत् लाइन, पोल तथा अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्दा सम्भावित जोखिमको मूल्याङ्कन गरिएको थियो कि थिएन? वन्यजन्तुका लागि जोखिमपूर्ण संरचना पहिचान गरेर सुरक्षित बनाउने संयन्त्र कति प्रभावकारी छ? र, यस्ता संरचनाबाट वन्यजन्तुमा हुने सम्भावित क्षति रोक्न सम्बन्धित निकायबीच नियमित समन्वय हुन्छ कि हुँदैन?

रोनाल्डोको मृत्युले यी प्रश्नको जवाफ मागेको छ।

एकातिर मानव–हात्ती द्वन्द्व न्यूनीकरणको चुनौती छ, अर्कोतिर हात्तीको आवतजावत हुने क्षेत्रमा मानवीय पूर्वाधारबाट सिर्जित जोखिम थपिँदै गएको छ। त्यसैले अनुसन्धानको निष्कर्ष केवल मृत्युको कारण पत्ता लगाउनमा सीमित नराखी भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन आवश्यक संरचनागत सुधार र जिम्मेवारीसमेत निर्धारण गर्नुपर्ने देखिन्छ।

दुई दशकभन्दा बढी समय चितवनको जंगल, बस्ती र हात्तीसारबीच छुट्टै पहिचान बनाएको रोनाल्डो अब छैन। तर उनको मृत्युले चितवनमा वन्यजन्तु संरक्षण कति सुरक्षित र पूर्वाधार विकास कति जिम्मेवार छ भन्ने बहस भने फेरि सतहमा ल्याएको छ।