प्रेेम पाैडेल, नेपालको कृषि प्रणाली अहिले एक महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। एकातिर किसानहरू बढ्दो उत्पादनको दबाबमा छन्, अर्कोतिर माटोको उर्वराशक्ति, उत्पादन लागत र वातावरणीय सन्तुलन जस्ता विषयहरू थप जटिल बन्दै गएका छन्। यस्तै अवस्थामा जैविक मल कृषि क्षेत्रको दीर्घकालीन समाधानका रूपमा पुनः केन्द्रमा आउन थालेको छ।
विज्ञहरूका अनुसार जैविक मल केवल मल मात्रै होइन, माटोको स्वास्थ्य सुधार्ने, उत्पादन प्रणालीलाई दिगो बनाउने र किसानको लागत घटाउने आधारभूत कृषि उपाय हो। पछिल्ला वर्षहरूमा रासायनिक मलको अनियमित आपूर्ति, मूल्यवृद्धि र माटोमा परेको नकारात्मक असरका कारण पनि किसानहरू क्रमशः जैविक विकल्पतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्।
किन आवश्यक छ जैविक मल?
कृषिमा लामो समयदेखि रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोग हुँदै आएको छ। सुरुमा यसले उत्पादन बढाउन सहयोग गरे पनि, निरन्तर र असन्तुलित प्रयोगका कारण अहिले धेरै स्थानमा माटोको जैविक तत्व घट्ने, माटो कडा बन्ने, पानी सोस्ने क्षमता कम हुने, कीरा–रोगको समस्या बढ्ने र उत्पादनको गुणस्तर कमजोर हुने समस्या देखिन थालेको छ।
“माटोको स्वास्थ्यदेखि कृषकको खर्चसम्म किन बढ्दैछ जैविक मलतर्फ आकर्षण?”
यही समस्याको समाधानका रूपमा गोबर मल, कम्पोस्ट, वर्मी कम्पोस्ट, हरियो मल, जैविक तरल मल, सूक्ष्मजीवमा आधारित मल जस्ता जैविक स्रोतहरू प्रभावकारी मानिन्छन्।
जैविक मलले माटोलाई केवल पोषण मात्रै दिँदैन, माटोभित्रको सूक्ष्मजीव गतिविधि, बनावट, आर्द्रता धारण क्षमता र प्राकृतिक उर्वरता समेत सुधार गर्छ।
माटोको स्वास्थ्य जोगाउने मुख्य आधार
कृषि विज्ञहरूको भनाइमा, उत्पादनको वास्तविक आधार माटो हो। माटो नै कमजोर भयो भने बालीको उत्पादन, गुणस्तर र दीर्घकालीन सम्भावना सबै प्रभावित हुन्छ।
जैविक मलको सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेकै माटोलाई जीवित राख्नु हो।
रासायनिक मलले तत्काल पोषण दिन सक्छ, तर जैविक मलले माटोको भौतिक, रासायनिक र जैविक गुण तीनै तहमा सुधार ल्याउँछ।
यसले माटोमा कार्बन तत्व बढाउँछ, जसले गर्दा:
- माटो खुकुलो बन्छ,
- जराको विकास राम्रो हुन्छ,
- पानी धारण क्षमता बढ्छ,
- खडेरी वा अत्यधिक वर्षाको असर कम गर्न मद्दत पुग्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनको जोखिम बढिरहेको वर्तमान अवस्थामा माटोको सहनशीलता बढाउन जैविक मल अत्यन्त महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
उत्पादन मात्र होइन, गुणस्तर पनि सुधार
जैविक मल प्रयोग गर्दा सुरुका केही अवस्थामा उत्पादनमा ठूलो उछाल नदेखिन सक्छ, तर मध्यम र दीर्घकालीन रूपमा यसले उत्पादनको स्थायित्व र गुणस्तर दुवै सुधार गर्छ।
विशेषगरी तरकारी, फलफूल, मसला बाली, चिया, कफी, मह, औषधीय बोटबिरुवा र निर्यातमुखी कृषिउत्पादनमा जैविक अभ्यासले उच्च मूल्य र बजार विश्वास निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
आजको उपभोक्ता बजारमा “स्वस्थ, सुरक्षित र अवशेषरहित उत्पादन” प्रति आकर्षण बढ्दो छ। यसले जैविक खेती र जैविक मल प्रयोग गर्ने किसानलाई विशेष बजार अवसर पनि दिन थालेको छ।
रासायनिक मलमा निर्भरता घटाउने रणनीति
नेपालमा हरेक वर्ष रासायनिक मलको आपूर्ति, अभाव, अनुदान, ढुवानी र वितरणको विषय राजनीतिक तथा प्रशासनिक बहसको केन्द्र बन्ने गरेको छ।
धान, मकै, गहुँ, तरकारीदेखि बागवानीसम्म रासायनिक मलको असन्तुलित निर्भरताले कृषि प्रणालीलाई असुरक्षित बनाएको छ।
यस्तो अवस्थामा जैविक मलको प्रयोग बढाउनु भनेको मल आपूर्ति संकटको दीर्घकालीन विकल्प तयार गर्नु पनि हो।
विशेषगरी गाउँघरमै उपलब्ध हुने:
- गोठको गोबर,
- बाली अवशेष,
- पातपतिंगर,
- भान्साको जैविक फोहोर,
- गड्यौला मल,
- हरियो मल
जस्ता स्रोतहरूको उपयोगले स्थानीय स्तरमै उर्वराशक्ति व्यवस्थापन सम्भव बनाउँछ।
यसले आयातमा आधारित मल प्रणालीको दबाब कम गर्नुका साथै कृषिलाई आत्मनिर्भर र स्थानविशेष अनुकूल बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।
किसानको लागत घटाउने व्यवहारिक उपाय
जैविक मलको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो, खर्च व्यवस्थापन।
रासायनिक मलको मूल्य, उपलब्धता र बजार पहुँचमा समस्या हुँदा किसानको उत्पादन लागत स्वतः बढ्छ।
तर जैविक मलको ठूलो हिस्सा घरमै वा समुदायस्तरमै उत्पादन गर्न सकिने भएकाले यसले लागत घटाउन प्रत्यक्ष सहयोग पुर्याउँछ।
विशेषगरी साना तथा मध्यम किसानका लागि जैविक मल:
- सस्तो,
- सुलभ,
- स्थानीय स्रोतमा आधारित,
- र दीर्घकालीन रूपमा लाभदायी विकल्प हो।
यद्यपि, यसको प्रभावकारी प्रयोगका लागि उचित तयारी, परिपक्वता, मात्रा र प्रयोग विधि बारे ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले जैविक मलको प्रयोगलाई सफल बनाउन प्राविधिक तालिम र कृषि परामर्श पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ।
जैविक मलले वातावरणलाई पनि बचाउँछ
कृषि अब केवल उत्पादनको विषय मात्र होइन, पर्यावरणीय दायित्व को विषय पनि बन्दै गएको छ।
रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगले:
- भूमिगत पानी प्रदूषित हुन सक्छ,
- माटोको सूक्ष्मजीव सन्तुलन बिग्रन सक्छ,
- हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढ्न सक्छ,
- र दीर्घकालमा वातावरणीय क्षति हुन सक्छ।
तर जैविक मलले कृषि फोहोरलाई पुनः उपयोग मा ल्याउँछ र प्राकृतिक चक्रलाई सुदृढ बनाउँछ।
यसले कृषि प्रणालीलाई कम प्रदूषणयुक्त, दिगो र वातावरणमैत्री बनाउने काम गर्छ।
विशेषगरी अहिले विश्वव्यापी रूपमा क्लाइमेट स्मार्ट एग्रिकल्चर र सस्टेनेबल फार्मिङ मा जोड दिइरहेको अवस्थामा जैविक मलको भूमिका अझै बढेको छ।
चुनौती पनि छन्, तर सम्भावना अझ ठूलो
जैविक मलका अनेक फाइदाबीच केही व्यवहारिक चुनौतीहरू पनि छन्। जस्तै:
- पर्याप्त परिमाणमा मल उत्पादन गर्न समय लाग्ने,
- तत्काल परिणामको अपेक्षा गर्ने किसानलाई धैर्य चाहिने,
- वैज्ञानिक मापदण्डअनुसार तयारी नहुँदा गुणस्तर फरक पर्न सक्ने,
- बजारमा “जैविक” नाममा निम्नस्तरीय उत्पादन पनि भेटिन सक्ने।
यद्यपि, विज्ञहरू भन्छन्, यी चुनौतीहरू व्यवस्थापन गर्न सकिने प्रकृतिका छन्, तर माटोको क्षय, लागतको वृद्धि र उत्पादन प्रणालीको अस्थिरता भने दीर्घकालीन गम्भीर समस्या हुन्।
त्यसैले जैविक मललाई विकल्प होइन, आवश्यकता का रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको उनीहरूको निष्कर्ष छ।
अबको बाटो: मिश्रित र सन्तुलित पोषण व्यवस्थापन
कृषि क्षेत्रका धेरै विज्ञहरूले अहिले “एकदमै रासायनिक” वा “एकदमै जैविक” भन्ने दुई ध्रुवीय बहसभन्दा पनि सन्तुलित पोषण व्यवस्थापन मा जोड दिइरहेका छन्।
अर्थात्, माटो परीक्षण, बालीको आवश्यकता र स्थानविशेष अवस्थाअनुसार जैविक र आवश्यक परे सीमित र सन्तुलित रासायनिक मलको संयोजन नै व्यवहारिक उपाय हुन सक्छ।
यसले:
- माटोको स्वास्थ्य जोगाउँछ,
- उत्पादनलाई स्थिर राख्छ,
- लागत घटाउँछ,
- र किसानलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित बनाउँछ।
नेपालको कृषि यदि उत्पादनमुखी मात्र होइन, दिगो, स्वस्थ र प्रतिस्पर्धी बनाउने हो भने जैविक मलको प्रयोगलाई अभियानकै रूपमा विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
यो केवल “पुरानो तरिका” होइन, बरु भविष्यको कृषि सुरक्षाका लागि आधुनिक र विवेकपूर्ण विकल्प हो।
माटो जोगाउन, किसानको खर्च घटाउन, सुरक्षित खाद्य उत्पादन गर्न र वातावरण बचाउन जैविक मलको प्रयोग अब विकल्पभन्दा पनि आवश्यकता बन्दै गएको छ।
यही कारणले आजको कृषि बहसमा एउटा प्रश्न झन् बलियोसँग उठ्न थालेको छ, “जैविक मलको प्रयोग किन?”
उत्तर स्पष्ट छ, माटो, उत्पादन, किसान र भविष्य जोगाउन।
