विगत वर्ष र हालको आर्थिक वर्षमा पेट्रोलियम पदार्थ (जस्तै; डिजेल, पेट्रोल, एलपीजी, विमान इन्धन) को आयात निरन्तर उच्च स्तरमा रहेको वा बढ्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। अहिलेको आर्थिक वर्षका पहिलो पाँच महिनामा पेट्रोलियम पदार्थ एकसय एकाईस अरबभन्दा बढी आयातमा खर्च भएको छ।

जुन देशको कुल निर्यात ( एकसय सोह्र अरब) भन्दा बढी हो। पूर्व चार महिनाको तथ्यांकअनुसार पनि डिजेल, पेट्रोल र एलपीजी नेपालले ठूलो मात्रामा आयात गरेको देखिन्छ। Birgunj लगायत सीमावर्ती निकासी बिन्दुबाट पेट्रोलियम पदार्थको आयात रकममा पनि वर्षौँ देखिको वृद्धि देखिन्छ, जहाँ यस आर्थिक वर्षको आठ महिनामा एकसय बाईस अरब रुपैयाँ बराबरकाे इन्धन पदार्थ आयात भएका थिए।

नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको आयात बढिरहनुका मुख्य कारणहरू यस्ता देखिन्छन्:

– सवारीसाधनको संख्या तीव्र वृद्धि: निजी कार, मोटरसाइकल र ढुवानी सवारी बढेसँगै इन्धन खपत पनि बढेको छ।

– आन्तरिक उत्पादनको अभाव: पेट्रोलियममा नेपाल पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर छ।

– आर्थिक गतिविधि विस्तार: निर्माण, उद्योग, यातायात र सेवा क्षेत्रमा चहलपहल बढ्दा इन्धनको माग बढ्छ।

– वैकल्पिक ऊर्जामा अपेक्षित प्रगति नहुनु: विद्युतीय सवारी र सार्वजनिक यातायातको विस्तार पर्याप्त गतिमा अघि बढ्न सकेको छैन।

– सीमित नीति नियन्त्रण: खपत घटाउने कडा नीति वा प्रोत्साहनहरू प्रभावकारी रूपमा लागू नहुनु।

नेपालको व्यापार घाटा अझै बढ्दो छ, जसको एउटा मुख्य कारण पेट्रोलियम पदार्थको ठूलो आयात रहेको बताइएको छ। मध्य–जुलाई 2025 देखि मध्य–जनवरी 2026 सम्मको अवधिमा व्यापार घाटा करिब सात सय सन्तानब्बे अरब पुग्यो, जुन दस प्रतिशत भन्दा बढीले बढेको छ। त्यसभित्र पेट्रोलियम पदार्थको आयातले ठूलो हिस्सेदारी राखेको देखिन्छ। यो घाटा नेपालको कुल निर्यात अघिल्लो वर्षको तुलनामा कम बढेको अवस्थामा ( त्रिचालीस अर्ब) आयात बढेको कारणले थप गहिरिएको हो।

 नेपालमा आयात मूल्य/मात्रा र अन्तर्राष्ट्रिय बजार प्रभाव बढेको देखिन्छ। हालैका तथ्यांकले देखाउँछ कि आयात मूल्य र परिमाणबीच केही अन्तर देखिएको छ। करिब ११ महिनामा पेट्रोलियम पदार्थको परिमाण तीव्र बढ्यो, तर कुल खर्च मूल्यगत रूपमा केही हदसम्म घटा–घटायुक्त रहेको रिपोर्ट पनि छ। यो अन्तर्राष्ट्रिय कच्चा तेल र पेट्रोलियम मूल्यमा आएका उतार–चढाव, भुक्तानी विनिमय दर, अनि घरेलु आवश्यकतालाई आधार बनाएर आएको हुन सक्छ।

नेपाल ऊर्जा स्रोतमा पूर्ण रूपमा आयातमै निर्भर देश हो, र पेट्रोलियम पदार्थको माग मुख्यतः यिनीहरूको लागि आउँछ। ढुवानी तथा सार्वजनिक यातायात, उद्योग र निर्माण तथा घरेलु उपयोग (एलपीजी र दैनिक सवारी) क्षेत्रमा रहेको देखिन्छ।

आयातमा भएको यस निर्भरता र ठूलो परिमाणले विदेशी मुद्रा सङ्कलनमा दबाब, व्यापार घाटा, र आर्थिक असुरक्षा जस्ता असरहरू उत्पन्न गरिरहेका छन्।

नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको आयात दीर्घकालदेखि नै अर्थतन्त्रको कमजोर कडी बनेको छ। निर्यात न्यून, आयात उच्च र ऊर्जा क्षेत्रमा पूर्ण निर्भरता रहँदा व्यापार घाटा, विदेशी मुद्रा सञ्चिति र मूल्य स्थिरतामा गम्भीर असर परिरहेको छ। यस अवस्थाबाट बाहिर निस्कन नीतिगत सुधार र संरचनागत परिवर्तन अपरिहार्य देखिन्छ।