‘बजार आफैं गाउँमा आउँछ’, रुकुम पश्चिममा अदुवा खेतीले देखाएको आशाको बाटो, 

त्रिवेणी (रुकुम पश्चिम)। बिहानको चिसो हावासँगै खेततिर लाग्ने बानी नरेश खड्काका लागि नयाँ होइन। २२ वर्षदेखि उनी यही काम गर्दै आएका छन्। अदुवा रोप्ने, गोडमेल गर्ने र अन्ततः बजारमा बेच्ने।

तर यस वर्ष भने केही फरक भयो। उनी भन्छन् “पहिले बजार खोज्नै गाह्रो हुन्थ्यो, अहिले त व्यापारी आफैं गाउँमै आउँछन्।”

उनको दुई रोपनी जमिनबाट उत्पादन भएको अदुवाले यस वर्ष करिब १ लाख रुपैयाँ आम्दानी दियो।
त्यसमध्ये केही अदुवा उनले बीउका लागि जोगाएर राखेका छन्, भोलिको आशाका लागि।

गाउँ बदलिँदैछ, खेतीको शैलीसँगै त्रिवेणी गाउँपालिकामा अहिले अदुवा खेती केवल परम्परा होइन, आर्थिक आधार बन्दै गएको छ।

यहाँका २ हजार ६५० किसान अहिले अदुवा खेतीमा सक्रिय छन्। प्रायः प्रत्येक किसानले २ रोपनी जति जमिनमा अदुवा लगाउँछन्।

साना–साना टुक्रा जमिन भए पनि, त्यही जमिनले अहिले घरको खर्च धान्ने मात्र होइन, बचत र लगानी गर्ने क्षमता पनि दिइरहेको छ।

‘थोरै जमिन, राम्रो आम्दानी’ किन आकर्षित हुँदैछन् किसान?

गाउँमा अदुवा खेतीको लोकप्रियताको पछाडि धेरै कारण छन्:

• धेरै ठूलो जमिन आवश्यक पर्दैन,
• उत्पादन राम्रो हुन्छ (प्रति रोपनी करिब ३ क्विन्टल),
• बजार सुनिश्चित छ,
• नगद आम्दानी छिटो हुन्छ,

ऐनबहादुर कार्कीका अनुसार, यस वर्ष मात्रै १५ हजार ९०० क्विन्टल अदुवा उत्पादन भएको छ। त्यसबाट कुल ५ करोड ५६ लाख ५० हजार रुपैयाँ गाउँभित्रै भित्रिएको छ, जुन कुनै सानो उपलब्धि होइन।

जब व्यापारी खेतमै आउँछन्, अहिले त्रिवेणीका किसानका लागि सबैभन्दा ठूलो राहत के हो भने, उत्पादन बेच्न बजार धाउनुपर्दैन।

व्यापारीहरू आफैं गाउँमा पुग्छन् र प्रतिक्विन्टल ३,५०० रुपैयाँको दरमा अदुवा खरिद गर्छन्।

यसले:

• ढुवानी खर्च बचाएको छ
• समय जोगाएको छ
• र किसानलाई सिधै नगद आम्दानी दिएको छ

गाउँमै किनबेच हुने भएपछि, किसानहरूमा आत्मविश्वास पनि बढेको देखिन्छ।

कृषिबाटै आत्मनिर्भरता

नरेश खड्का जस्ता किसानहरूका लागि अदुवा खेती केवल पेशा होइन, जीवनशैली बनिसकेको छ।

विगतमा वैदेशिक रोजगारी वा मजदुरीतर्फ जाने सोच भएका धेरै युवाहरू अहिले घरमै बसेर खेती गर्ने विकल्प रोज्न थालेका छन्।

“अब यही खेतीबाटै घर चल्छ, बाहिर जानुपर्छ भन्ने लाग्दैन,” खड्का भन्छन्। तर चुनौती अझै बाँकी छन्। यद्यपि कथा सकारात्मक छ, तर सबै कुरा सहज भने छैन।

• मूल्य स्थिर छैन
• प्रशोधन केन्द्र छैन
• भण्डारण सुविधा सीमित छ

अदुवा सिधै काँचो रूपमा बेच्नुपर्दा किसानले पूर्ण लाभ लिन नसकेको अवस्था छ। यदि अदुवा सुकाउने, पाउडर बनाउने, वा अन्य प्रशोधित उत्पादन बनाउने उद्योग स्थापना भए, त्यसले आम्दानी अझै बढाउन सक्ने स्थानीयको विश्वास छ।

आशाको खेत, भविष्यको संकेत

त्रिवेणीको अदुवा खेतीले एउटा सन्देश दिएको छ, 
साना जमिन र सीमित स्रोत भए पनि सही बाली र बजार मिल्यो भने गाउँमै सम्भावना हुन्छ।

नरेश खड्काजस्ता हजारौं किसानका लागि यो केवल उत्पादनको कथा होइन, आत्मनिर्भरता, धैर्य र परिवर्तनको कथा हो।

जब शहरतिर रोजगारी खोज्ने भीड बढिरहेको छ,
त्यही बेला त्रिवेणीका खेतहरूमा उब्जिएको अदुवाले
शान्त तर बलियो आवाजमा भनिरहेको छ। “सम्भावना बाहिर होइन, आफ्नै माटोमा पनि हुन्छ।”