काठमाडौँ, नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्या बढ्दै गएको छ र यसले समाजका सबै वर्गलाई प्रभाव पारेको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार तनाव, चिन्ता, एकान्तता र भावनात्मक जटिलता समयमै सम्बोधन नगरिए स्वास्थ्य समस्या र जीवन जोखिमसमेत बन्न सक्छ।
मानसिक स्वास्थ्यको मुद्दा अझै पनि नेपाली समाजमा खुला रूपमा छलफल हुने विषय बनेको छैन। सांस्कृतिक धारणाहरू, कलंक र सामाजिक मौनताका कारण धेरैले आफ्ना भावनात्मक पीडाहरू बाहिर ल्याउन सकिरहेका छैनन्। यसका लागि परिवार र समाजको समझदारीपूर्ण भूमिकाले मानिसलाई समर्थन गर्न सक्ने महत्त्व प्रष्ट देखिएको छ।
विशेषगरी किशोर तथा युवा वर्गमा तनाव, सामाजिक दबाब, पारिवारिक अपेक्षा र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले मानसिक स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न भएको देखिएको छ। सामाजिक सञ्जाल, पढाइको प्रतिस्पर्धात्मक माहोल तथा पारिवारिक दबाबले धेरै युवा चिन्ता, डिप्रेसन र मनोवैज्ञानिक तनावमा फँसेका छन्।
सरकार र स्वास्थ्य निकायको प्रतिक्रिया
नेपाल सरकारका स्वास्थ्य अधिकारीहरूले परिवारलाई मानसिक स्वास्थ्यको प्राथमिक सहयोगकर्ता को रूपमा मान्न आग्रह गरेका छन्। स्वास्थ्य मन्त्रीले परिवारभित्र सहानुभूति, खुलेर संवाद र सक्रिय सुन्ने प्रक्रियाले नै बिरामीको मनोबल बढाउन मद्दत पुग्न सक्छ भनी बताए।
त्यस्तै, सरकारले राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य अभियान २०२५ पनि ल्याएको छ, जसको उद्देश्य मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी कलंकलाई घटाउनु, सेवाहरूको पहुँच फैलाउनु र समुदाय तथा पारिवारिक समर्थन प्रणाली सुदृढ गर्नु हो। यस अभियानद्वारा चेतना फैलाउने, आवश्यक स्रोतहरू पहुँचयोग्य बनाउने र सेवा सम्वन्धी जानकारी समुदायसम्म पुर्याउने प्रयास भइरहेको छ।
घरपरिवारको भूमिकाः मुख्य आधार
विशेषज्ञहरूको मतअनुसार, तनावलाई केवल व्यक्तिगत समस्या होइन परिवारिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ। पारिवारिक वातावरणमा खुला कुराकानी, भावनात्मक समर्थन, विश्वास र नियमित सम्पर्कले धेरै मानसिक दबाबलाई कम गर्न सक्ने देखिन्छ।
परिवारले निम्न कुराहरूमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने सुझाव दिइएको छ:
-
सक्रिय सुन्ने र सहानुभूति देखाउने
मनोवैज्ञानिकहरूले बताउँछन् कि केवल सुन्नु र भावनात्मक चिन्ता बुझ्नु नै मानिसलाई राहत दिन सक्छ। -
पेशेवर सहायता खोज्न प्रेरित गर्ने
प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, मनोपरामर्शदाताहरू वा हेल्पलाइनमार्फत सल्लाह लिन प्रेरित गर्नु परिवारकै भूमिका हो। -
स्तिग्मा हटाउने वातावरण सिर्जना गर्ने
परिवारभित्र दोषारोपण नगरी सकारात्मक धारणा सृजना गर्दा तनाव व्यवस्थापन सजिलो हुन्छ।
तालिम, सहयोग र भविष्यका कदमहरू
सरकारका योजना अन्तर्गत मनोवैज्ञानिक सेवा केन्द्रहरू, हेल्पलाइन, डिजिटल प्लेटफर्म र समुदायमा आधारित समर्थन कार्यक्रमहरू विस्तार गर्ने तयारी भइरहेको छ। UNICEF र WHO का साझेदारहरूले पनि यस अभियानलाई सहयोग गर्दै मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरूलाई सामान्य स्वास्थ्य सेवाको भाग बनाउने पहलमा जोड दिएका छन्।
विशेषज्ञहरूले भनेका छन् कि मानसिक स्वास्थ्य कुनै कमजोरी होइन, राम्रो स्वास्थ्यको अभिन्न हिस्सा हो। समाज, परिवार र सरकारले मिलेर खुला संवाद, सहयोग र सेवा प्रणाली बनाउँदा मात्र मानिसले तनाव र भावनात्मक समस्यालाई सहजै व्यवस्थापन गर्न सक्षम हुनेछ।
तनाव र मानसिक स्वास्थ्यलाई केवल व्यक्तिगत समस्या मात्र होइन, पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रिय स्वास्थ्य चुनौती को रूपमा लिनु आवश्यक छ। यसमा परिवारको भूमिका मात्र होइन, सामुदायिक सहयोग, सरकारी नीतिहरू तथा स्वास्थ्य सेवाहरूको उचित पहुँच सुदृढ गर्नु अाजकाे अावश्यक हाे।
